بریکس در مسیر شکل‌دهی به نظم مالی چندقطبی؛ فرصت‌های اقتصادی ایران چیست؟

به گزارش پایگاه خبری تریبون ملی،اجلاس هجدهم بریکس در شرایطی برگزار می‌شود که اقتصاد جهان با مجموعه‌ای از چالش‌ها از جمله نااطمینانی اقتصادی، تنش‌های ژئوپلیتیکی، تحریم‌ها، اختلال در زنجیره‌های تأمین و رقابت میان قدرت‌های بزرگ مواجه است.

بریکس که اعضایی از آسیا، آفریقا، آمریکای جنوبی و خاورمیانه را دربرمی‌گیرد، در سال‌های اخیر دامنه عضویت خود را گسترش داده و موضوع همکاری‌های اقتصادی و مالی در کنار همکاری‌های سیاسی و بین‌المللی، اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

بریکس و مسئله کاهش وابستگی به دلار

یکی از مهم‌ترین مباحث پیرامون بریکس، آینده نقش دلار در تجارت و نظام مالی بین‌المللی است. با این حال، ایجاد یک ارز مشترک میان اعضای بریکس با توجه به تفاوت ساختارهای اقتصادی، سیاست‌های پولی، نرخ تورم، نظام‌های بانکی و اولویت‌های اقتصادی اعضا، فرآیندی پیچیده است.

به همین دلیل، یکی از مسیرهای عملی‌تر برای توسعه همکاری مالی بریکس می‌تواند افزایش استفاده از ارزهای ملی، اتصال سامانه‌های پرداخت، ایجاد سازوکارهای تسویه بین‌بانکی و توسعه روابط کارگزاری میان بانک‌های اعضا باشد.

در چنین چارچوبی، مسئله لزوماً حذف دلار نیست؛ بلکه افزایش گزینه‌های موجود برای تجارت و تأمین مالی است. اگر فعالان اقتصادی بتوانند بخشی از مبادلات خود را با ارزهای ملی انجام دهند و برای تسویه معاملات به شبکه‌های متنوع‌تری دسترسی داشته باشند، وابستگی ساختاری به یک ارز یا یک مسیر مالی کاهش خواهد یافت.

بانک‌ها و زیرساخت‌های پرداخت؛ حلقه مهم همکاری بریکس

ظرفیت اقتصادی بریکس تنها به اندازه تولید ناخالص داخلی یا حجم تجارت اعضای آن محدود نمی‌شود و زیرساخت‌های بانکی و پرداخت نیز بخش مهمی از این ظرفیت را تشکیل می‌دهند.

در سال‌های اخیر، کشورهای عضو بریکس تجربه‌های متفاوتی در زمینه پرداخت‌های دیجیتال و زیرساخت‌های مالی کسب کرده‌اند و توسعه این زیرساخت‌ها می‌تواند زمینه را برای همکاری‌های فرامرزی فراهم کند.

با این حال، تبدیل این ظرفیت‌های ملی به یک شبکه مالی مشترک، نیازمند هماهنگی میان بانک‌های مرکزی، بانک‌های تجاری، نظام‌های تسویه، استانداردهای فنی و مقررات مالی اعضاست. بنابراین، ایجاد یک شبکه پرداخت کارآمد در بریکس بیش از آنکه صرفاً یک پروژه فنی باشد، به هماهنگی نهادی و اقتصادی میان اعضا نیاز دارد.

بانک توسعه جدید؛ ابزار مالی بریکس

یکی از مهم‌ترین نهادهای اقتصادی بریکس، بانک توسعه جدید یا NDB است که با هدف تأمین مالی پروژه‌های زیرساختی و توسعه پایدار ایجاد شده است.

بر اساس گزارش رسمی سال ۲۰۲۵ این بانک، در پایان سال ۲۰۲۵ تعداد پروژه‌های موجود در سبد NDB به ۱۱۵ پروژه رسید و مجموع تأمین مالی مصوب برای این پروژه‌ها حدود ۳۵.۶ میلیارد دلار بود. این بانک همچنین در سال ۲۰۲۵، ۱۹ پروژه جدید را با مجموع تأمین مالی ۳.۱۷۱ میلیارد دلار تصویب کرد.

تمرکز NDB بر حوزه‌هایی مانند انرژی پاک، حمل‌ونقل، آب و فاضلاب، زیرساخت‌های اجتماعی، حفاظت محیط‌زیست و زیرساخت دیجیتال نشان می‌دهد که نقش این بانک صرفاً به مبادلات مالی محدود نیست و تأمین مالی توسعه‌ای را دنبال می‌کند.

همچنین تأمین مالی با ارزهای محلی یکی از محورهای مورد توجه NDB است. طبق گزارش رسمی بانک، ۴۳.۵ درصد از تصویب‌های مالی سال ۲۰۲۴ بر مبنای ارزهای کشورهای عضو انجام شده بود.

نقطه تعیین‌کننده؛ تبدیل همکاری سیاسی به همکاری اقتصادی

ظرفیت واقعی بریکس زمانی آشکارتر خواهد شد که همکاری میان اعضا از سطح بیانیه‌ها و گفت‌وگوهای سیاسی به پروژه‌های مشخص اقتصادی، بانکی و سرمایه‌گذاری منتقل شود.

افزایش تجارت درون‌گروهی، توسعه پرداخت‌های فرامرزی، استفاده بیشتر از ارزهای ملی، تقویت بانک‌های کارگزار و تأمین مالی پروژه‌های مشترک می‌تواند بخش مهمی از این مسیر باشد.

در مقابل، تفاوت منافع اقتصادی و سیاسی اعضا یکی از عواملی است که می‌تواند روند همکاری را پیچیده کند. بریکس مجموعه‌ای از کشورها با ساختارهای اقتصادی و اولویت‌های متفاوت است و میان برخی اعضا نیز رقابت‌ها و اختلافات ژئوپلیتیکی وجود دارد.

از این منظر، میزان موفقیت بریکس در ایجاد سازوکارهای اقتصادی پایدار تا حد زیادی به توانایی اعضا برای تفکیک همکاری اقتصادی از اختلافات سیاسی و ایجاد منافع مشترک عملی وابسته خواهد بود.

ایران و فرصت‌های اقتصادی بریکس

برای ایران، عضویت در بریکس می‌تواند بستری برای توسعه روابط اقتصادی با مجموعه‌ای از اقتصادهای بزرگ و نوظهور باشد؛ اما بهره‌گیری از این ظرفیت نیازمند تبدیل عضویت سیاسی به پروژه‌های مشخص اقتصادی است.

توسعه تجارت با اعضای بریکس، گسترش همکاری‌های بانکی، استفاده از ارزهای ملی، تقویت کریدورهای ترانزیتی، مشارکت در پروژه‌های انرژی و حمل‌ونقل و استفاده از ظرفیت‌های تأمین مالی توسعه‌ای، از جمله حوزه‌هایی است که می‌تواند در این چارچوب مورد توجه قرار گیرد.

ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خود در مسیر ارتباطی میان آسیای شرقی، آسیای مرکزی، روسیه، هند و منطقه خلیج فارس، ظرفیت‌هایی در حوزه ترانزیت و کریدورهای بین‌المللی دارد که می‌تواند در چارچوب همکاری‌های اقتصادی بریکس مورد استفاده قرار گیرد.

در عین حال، عضویت در یک سازوکار اقتصادی به‌تنهایی موجب جذب سرمایه یا افزایش رشد اقتصادی نمی‌شود. تحقق منافع اقتصادی مستلزم تعریف پروژه‌های مشخص، ایجاد سازوکارهای اجرایی، تأمین مالی، رفع موانع بانکی و تجاری و پیگیری مستمر توافق‌هاست.

آینده بریکس؛ ائتلاف سیاسی یا شبکه اقتصادی؟

مسیر آینده بریکس تا حد زیادی به عملکرد اقتصادی آن بستگی خواهد داشت. توسعه تجارت درون‌گروهی، ایجاد ارتباط میان سامانه‌های پرداخت، افزایش تأمین مالی با ارزهای محلی و تقویت نقش بانک توسعه جدید می‌تواند این گروه را به سمت همکاری اقتصادی عمیق‌تر سوق دهد.

در مقابل، اختلافات سیاسی، رقابت‌های ژئوپلیتیکی و تفاوت منافع ملی می‌تواند سرعت این روند را کاهش دهد.

بر همین اساس، یکی از سناریوهای مورد بحث درباره آینده بریکس، حرکت نظام مالی جهان به سمت چندقطبی شدن و افزایش گزینه‌های پرداخت و تأمین مالی است؛ نه الزاماً حذف یک ارز و جایگزینی فوری آن با ارز دیگر.

در این میان، برای ایران نیز مسئله اصلی صرفاً حضور در بریکس نیست؛ بلکه چگونگی تبدیل این عضویت به تجارت، سرمایه‌گذاری، انتقال فناوری، توسعه زیرساخت و ایجاد فرصت‌های اقتصادی است.

تجربه NDB نیز نشان می‌دهد که فاصله میان «عضویت» و «دریافت منفعت اقتصادی» با تعریف پروژه‌های قابل تأمین مالی، ایجاد سازوکارهای بانکی و فراهم کردن شرایط اجرایی پر می‌شود. از این منظر، تدوین نقشه راه مشخص، تعیین پروژه‌های اولویت‌دار و ایجاد سازوکار پیگیری می‌تواند نقش مهمی در استفاده عملی از ظرفیت‌های بریکس برای اقتصاد ایران داشته باشد.